Een grafsteen is voor veel families het tastbare middelpunt van de herinnering. Er wordt lang nagedacht over de vorm, de tekst en het materiaal. Juist daarom kan er onenigheid over ontstaan. Wie beslist over de steen, en van wie is die eigenlijk?
Wie beslist over de grafsteen?
Op de meeste begraafplaatsen is voor het plaatsen van een gedenkteken toestemming of een vergunning van de beheerder nodig. Die vergunning wordt in de regel aangevraagd door de rechthebbende van het graf. In de praktijk beslist dus de rechthebbende over de grafsteen en de tekst erop, binnen de eisen die het reglement stelt aan afmetingen, materialen en fundering.
Zijn de kinderen het oneens over de tekst of de vorm? Dan heeft de rechthebbende het laatste woord. Anderen staan sterker als zij kunnen aantonen dat de overledene zelf een duidelijke wens had, bijvoorbeeld in een schriftelijke wilsbeschikking. Komt de familie er echt niet uit, dan is een gesprek met een onafhankelijke derde of mediator vaak zinvoller dan een procedure.
Bij een algemeen graf zijn de mogelijkheden voor een gedenkteken meestal beperkt en bepaalt de beheerder de regels.
Van wie is de grafsteen?
Hier speelt een juridisch leerstuk dat natrekking heet. Wat duurzaam met de grond is verenigd, wordt eigendom van de eigenaar van de grond (artikel 5:20 BW). De grond van een begraafplaats is van de gemeente, de kerk of een andere houder.
De Hoge Raad oordeelde in 2002 dat een grafmonument daarom eigendom van de grondeigenaar werd, ook al had de familie het betaald (ECLI:NL:HR:2002:AE6999). Afwijken kon alleen bij wet. Dat is daarna gebeurd: sinds 2010 bepaalt artikel 32a van de Wet op de lijkbezorging dat natrekking niet geldt voor wat op het graf is geplaatst, zolang het graf niet mag worden geruimd.
Kort gezegd:
- Zolang het graf niet mag worden geruimd blijft de grafsteen eigendom van de rechthebbende of van degene die hem plaatste.
- Mag het graf worden geruimd, bijvoorbeeld na afloop van het grafrecht, dan geldt die uitzondering niet meer en valt de steen in beginsel toe aan de eigenaar van de grond.
Verordeningen regelen meestal wat er bij afloop gebeurt. Vaak wordt het verwijderen van de grafbedekking ruim van tevoren aangekondigd, en krijgt de familie een periode om het monument op te halen. Daarna mag de beheerder het verwijderen.
Een steen meenemen of hergebruiken
Wilt u bij ruiming of verhuizing de steen of een deel ervan bewaren, overleg dan op tijd met de beheerder. Die werkt daar vaak aan mee. Een steenhouwer kan een steen soms inkorten tot een gedenkplaat of verwerken in een nieuw monument.
Er bestaan ook initiatieven waarbij historische grafmonumenten een tweede leven krijgen: een nieuwe rechthebbende neemt het graf met het oude monument over en laat het restaureren. Meer daarover leest u in Monumentale graven en funerair erfgoed.
Kosten van de steen
De kosten van een grafsteen en het plaatsen ervan zijn, als ze passend zijn, kosten van lijkbezorging. Ze zijn een schuld van de nalatenschap (artikel 4:7 lid 1 onder b BW) en aftrekbaar voor de erfbelasting, voor zover niet bovenmatig (artikel 20 Successiewet 1956). Toekomstig onderhoud is niet aftrekbaar. Zie Welke uitvaart- en grafkosten zijn aftrekbaar?.
Wat u kunt regelen
- Leg uw wensen vast. Wilt u zelf invloed op uw grafsteen, schrijf dat dan op in een gedateerde en ondertekende wilsbeschikking. Lees Uitvaartwensen vastleggen.
- Weet wie rechthebbende is. Die beslist straks over de steen en vraagt de vergunning aan.
- Houd het grafrecht in stand. Zolang het graf niet mag worden geruimd, blijft het monument van de familie. Een verlopen of vervallen grafrecht betekent ook dat de steen kan verdwijnen.
Dat laatste is een reden waarom families kiezen voor grafrechten conserveren: Stichting Grafrust Nederland (in oprichting) neemt het grafrecht over en zorgt voor continuïteit, zodat graf en monument behouden blijven.
Dit artikel bevat algemene informatie. Welke eisen gelden voor gedenktekens en wat er bij afloop van het recht met een monument gebeurt, staat in de verordening of het reglement van de begraafplaats. Heeft u een vraag? Neem gerust contact op.